//////

W OBRĘBIE ŁĄCZĄCYCH RELACJI

Obydwa te zjawiska, przebiegając w obrębie relacji łączących różne grupy społeczne, przejawiają się na różnych poziomach organizacji życia społecznego. Marks wskazywał trzy takie poziomy: ekonomiczny (narzucanie reguł meekwiwalentnej wymiany przez grupy organizujące lad społeczny), instytucjonalny lub też prawno-polityczny (w postaci narzucania instytucjom ogólnospołecznym, a w skrajnym przypadku także instytucjom wewnętrznym grup zdominowanych, celów działań funkcjonalych względem interesów grupy dominującej) oraz świadomo­ściowe (w postaci narzucania przez grupę dominującą systemów wartości kryteriów racjonalności, takich, które selekcjonowałyby i porządkowały resci świadomości grupowej, a w konsekwencji racjonalizowały kształt a u społecznego najbardziej pożądany przez grupę ów ład organizują­cą).

KONCEPCJE PODMIOTOWOŚCI GRUPY SPOŁECZNEJ

Zasadnicze właściwości ładu społecznego jawią się w świetle przyjmowanej w tym artykule perspektywy, jako efekt układu sił społecznych reprezentujących poszczególne elementy konstytuujące makrosystem społeczny (klasy, warstwy, instytucje). Najważniejszymi procesami w obrębie makrosystemu są stale występujące, tendencje do dominacji, nadbudowane nad żywiołowymi dążeniami grup społecznych o     maksymalizowania interesu oraz emancypacji grup zdominowanych dążących do ograniczenia wielkości kontroli zewnętrznej. Pierwszy z tych procesów prowadzi do poszerzenia zakresu i pogłębienia stopnia zinstrumentahzowania różnych elementów systemu społecznego przez grupę dominującą, drugi zaś, do przechodzenia grup społecznych od stanu zinstrumentalizowania do stanu autonomiczności.

TYPY ŁADU SPOŁECZNEGO

Zajmowanie się problematyką podmiotowości możliwe zdaje się być w świetle perspektyw teoretycznych wielu spośród żywych współcześnie koncepcji socjologicznych, lecz w moim przekonaniu szczególnie interesujące możliwości pojawiają się w obrębie tego nurtu myślenia, który określa się często mianem konfliktowych teorii społeczeństwa. Tę tradycję uprawiania socjologii wiązać należy w głównie z nazwiskami Karola Marksa i Ralfa Dahrendorfa. Jeżeli nawet analizy podmiotowości jednostek przy pomocy narzędzi analitycznych dostarczanych przez inne orientacje (teorie wymiany, symboliczny interakcjonizm) mopą być równie wartościowe poznawczo, to jednak wydają się one ogran czone jeżeli przedmiotem badania mają być zagadnienia podmiotowości grup społecznych.

SPOŁECZNE WARUNKI REALIZACJI

Społeczne warunki realizacji podmiotowości to przede wszystkim istnienie form, dzięki którym jednostka może uczestniczyć w wyborze ceiu (rn.in. form delegowania uprawnień) oraz pola działań autonomicznych, gdzie jest ona wolna od ingerencji z zewnątrz. Tak np. podmiotowość pracownika dużego zakładu produkcyjnego wymaga istnienia takich form organizacyjnych, dzięki którym może on aktem swobodnego wyboru deleg ować swe uprawnienia uczestnictwa w ustanawianiu celów przedsię­biorstwa, a także pewnego obszaru autonomii, gdzie samodzielnie ustala i odpowiada za to, co robi i jak robi. Jeżeli oba te warunki nie są spełnione, a także jeżeli człowiek nie ma przekonania, że ograniczenia jego podmiotowości wynikają z kontraktu, który dobrowolnie, w warunkach swobody zawarł, to będzie u niego powstawać poczucie urzeczowienia (alienacji) – wrażenie, że jest traktowany jak pionek, czy też jak rzecz, a me jako istota ludzka. Takie poczucie może prowadzić do pasywnego, apatycznego podporządkowania lub do buntu.

PODMIOTOWOŚĆ A REALIZACJA ZADAŃ SPOŁECZNYCH

Ważna jest także zdolność jednostki do liczenia się z wymogami wspólnego celu przy realizacji celu cząstkowego. Człowiek, który nadmiernie koncentruje się na sobie i na własnej perspektywie łatwo gubi z pola widzenia wspólny cel. Tak więc ktoś, kto skupia się zbyt mocno na tym, co dotyczy jego osoby (jego poglądów, jego dążeń, jego sposobu myślenia) zapomina o wspólnym celu, co prędzej czy później prowadzi do zakłócenia w wykonywaniu społecznych zadań. Tak więc silne dążenie do podmiotowości, któremu towarzyszy nadmierna koncentracja na sobie i na własnej perspektywie, czyli egocentryzm, może mieć bardzo szkodliwe następstwa dla zadań społecznych.Można dodać, że egocentryzm występujący przy wykonywaniu zadań może być rezultatem niedojrzałości systemu poznawczego [Piaget 1966], ale także może wiązać się z odczuciem zagrożenia podmiotowości wynikającej stąd wzmożonej tendencji do „samopotwierdzenia”.